KABANATA 3: ANG KAHIHIYAN AT ANG GANAP NA PAGLAYA
Lumipas ang dalawang oras. Tumila na ang ulan ngunit madilim pa rin ang gabi.
Sa labas, dahan-dahang humakbang si Tomas palayo sa tarangkahan. Ang kanyang damit ay basang-basa at dumidikit sa kanyang nanlalambot na katawan. Bawat hakbang niya palayo sa mansiyon ay parang paghila ng mabigat na bato. Napadaan siya sa isang maliit na tindahan sa kanto na may bubong na yero. Nakaupo roon ang ilang matatandang taga-nayon na nagkukuwentuhan habang umiinom ng kape.
Napatingin ang isang matandang lalaki kay Tomas. Sandaling tinitigan siya nito bago nanlaki ang mga mata.
“Ikaw… ikaw ba si Tomas?” tanong ng matanda.
Napatigil si Tomas. “K-kilala mo ako?”
“Aba’y oo! Ako si Mang Ambo, kalaro mo sa sabungan noong araw!” Tumayo ang matanda at lumapit sa kanya, ngunit napangiwi nang makita ang hitsura ni Tomas. “Balita ko pumunta ka sa mansiyon ni Elena kanina? Akala ko ba doon ka na titira sa palasyo ng mga anak mo?”
Hindi nakasagot si Tomas. Nakayuko lamang siya, nakatitig sa kanyang basang sapatos.
Bumuntong-hininga si Mang Ambo, bakas ang pangungutya at awa sa kanyang boses. “Tomas, Tomas… noong umalis ka tatlumpung taon na ang nakararaan, sinabi ng lahat na mamamatay sa gutom ang mag-iina mo. Pero alam mo ba kung ano ang ginawa ni Elena? Nagtinda siya ng balot sa gabi, naglalako ng gulay sa umaga habang nakasukbit ang dalawa sa mga bata sa likod at dibdib niya, at ang tatlo ay nasa loob ng kahon ng mansanas sa tabi ng kanyang kariton. Walang tulog ang babaeng iyon sa loob ng sampung taon para lang makatapos ng elementarya ang mga anak mo.”
Bawat salita ni Mang Ambo ay parang pait na ibinubuhos sa sugat ni Tomas.
“Noong nagkasakit si Elena dahil sa sobrang pagod, ang mga bata ang nagtinda,” patuloy ni Ambo. “Si Lucas, sampung taong gulang pa lang, nagbubuhat na ng sako ng bigas sa palengke. Si Clara, nagtitinda ng sampaguita sa labas ng simbahan para may pambili ng gamot ang nanay niya. Sama-sama silang bumangon. Ni minsan, hindi nila binanggit ang pangalan mo nang may galit sa bayan—para sa kanila, hindi ka lang talaga nag-eexist. Tapos ngayon, babalik ka dahil nalaman mong milyonaryo na sila? Tomas, kahit ang aso, marunong bumalik sa amo habang payat pa ito; ikaw, bumalik ka kung kailan mataba na ang baboy para lang kumuha ng taba.”
Hindi na kinaya ni Tomas ang marinig pa ang iba. Tumalikod siya at mabilis na naglakad papalayo, habang umaalingawngaw sa kanyang pandinig ang mga tawa at bulung-bulungan ng mga tambay.
Narating niya ang terminal ng bus sa bayan. Binuksan niya ang kanyang palad. Ang 3,500 piso ay basa at gusot na. Lumapit siya sa takilya.
“Isang tiket papuntang Maynila,” nanginginig niyang sabi sa kahera.
“Apat na raan at limampung piso po,” sagot ng kahera.
Iniabot ni Tomas ang basang limang daang piso. Nang matanggap niya ang sukling limampung piso at ang tiket, napaupo siya sa isang mahabang kahoy na bangko sa sulok ng terminal. Tiningnan niya ang natitirang tatlong libong piso sa kanyang kamay.
Wala siyang matitirhan pagdating sa Maynila. Ang inuupahan niyang maliit na silid sa Tondo ay pinalayas na siya dahil anim na buwan na siyang hindi nagbabayad ng renta—ang tanging pag-asa niya ay ang paniningil ng sustento kay Elena. Ngayon, tapos na ang lahat. Wala siyang pera, wala siyang pamilya, at higit sa lahat, wala na siyang natitirang karangalan.
Naisip niyang humingi muli ng tawad, na lumuhod hanggang sa maawa sila. Ngunit naalala niya ang mga mata ng kanyang mga anak kanina sa sala. Hindi galit ang nakita niya roon; kawalan ng pakiramdam ang nandoon. Para sa kanila, isa lamang siyang anino na napadaan at nawala. Ang pinakamasakit na parusa para sa isang amang nagtaksil ay hindi ang masuklam ang kanyang mga anak sa kanya, kundi ang ituring siyang hangin na walang anumang halaga.
Pumatak muli ang luha mula sa mga mata ni Tomas, tumulo ito sa basang pera na hawak niya.
Sa kabilang banda, sa sala ng mansiyon, natapos na ang hapunan ng pamilya. Sama-sama silang naglilinis ng hapag—isang gawaing hindi nila kailanman binitiwan kahit mayroon silang mga kasambahay, dahil ito ang nagpapaalala sa kanila ng kanilang pinagmulan.
Lumabas si Elena sa malawak na beranda ng mansiyon. Sariwa ang hangin matapos ang ulan. Ang amoy ng basang lupa at mga bulaklak ay nagdala ng kakaibang kapayapaan sa kanyang puso.
Lumapit sa kanya si Mateo at inilagay ang isang mainit na tasa ng tsaa sa mesa sa kanyang tabi. “Matulog na po kayo mamaya, Nay. Huwag niyo na pong isipin ang nangyari kanina. Ako na ang bahalang mag-file ng pormal na restraining order bukas sa korte para hindi na siya makalapit kahit kailan sa inyo o sa alinman sa mga ari-arian natin.”
Tumingin si Elena sa madilim na kalangitan kung saan unti-unti nang lumilitaw ang mga bituin matapos mahawi ang mga ulap ng bagyo.
“Huwag ka nang mag-abala, Mateo,” marahang wika ni Elena.
Napatingin si Mateo sa kanyang ina, may halong pagtataka. “Bakit po, Nay? Baka bumalik pa siya.”
“Hindi na siya babalik, anak,” sagot ni Elena nang may buong katiyakan. “Nakita ko ang mga mata niya kanina bago siya lumabas ng pinto. Ang taong lumayas dahil sa kasakiman ay maaaring bumalik dahil sa kapal ng mukha. Ngunit ang taong pinalayas habang hawak ang mismong kasalanang ginawa niya tatlumpung taon na ang nakararaan… mamamatay iyon sa sarili niyang kahihiyan bago pa man makatungtong muli sa bayang ito.”
Humilig si Mateo sa balikat ng kanyang ina, at isa-isa ring lumabas sa beranda ang apat pang magkakapatid. Tumabi si Clara, umakbay si Lucas, at tumayo sa likod nila sina Daniel at Sarah.
Tumingin silang lahat sa malawak na kapatagan sa harap ng kanilang tahanan. Ang lupang dating kinatitirikan ng marupok na dampa na nilisan ng isang duwag na ama ay isa na ngayong matatag na kanlungan ng pagmamahalan, tagumpay, at kapayapaan.
Ang nakaraan ay tuluyan nang nailibing. Ang tatlong libo’t limang daang piso ay naibalik na sa nagmamay-ari nito, kasama ang lahat ng pait at sumpa na kaakibat nito. At sa gabing iyon, sa ilalim ng payapang liwanag ng buwan, natulog ang pamilya ni Elena nang walang takot, walang hinanakit, at higit sa lahat, nang may buong kalayaan sa kanilang mga puso.